Artykuły
Nasi przyjaciele

Przez cały okres ciąży dziecko żyje w brzuszku mamy, słysząc bicie jej serca, szum jej krwi koi pierwsze niepokoje a jej ruchy delikatnie go kołyszą. Gdy przychodzi na świat czuje się niepewne i zagubione. Cała wiedza o otaczającym go świecie dociera do niego za pośrednictwem zmysłów: wzroku, słuchu, dotyku, smaku, węchu i równowagi. Przyjrzyjmy się dokładnie znaczeniu dwóch zmysłów, określanych jako pierwotne: węch i smak.

Noworodki z dużą pewnością rozróżniają zapachy. Sfotografowano je jak reagują przyjemnym, pogodnym wyrazem twarzy na zapach np. truskawek czy wanilii, ale też reagują grymasem na np. zapach zgniłych jajek. Zmysł węchu staje się coraz bardziej precyzyjny w przeciągu kilku pierwszych dni życia dziecka. Dowiedziono też, że dziecko rozpoznaje swoją mamę między innymi po zapachu już w pierwszym tygodniu życia. W tym celu przeprowadzono badanie: obok policzka niemowlęcia położono stanik jego mamy a z drugiej strony stanik innej kobiety. Obserwacje dowiodły, że znacznie częściej niemowlę obracało główkę w stronę bielizny mamy.

Sprawdzano również, że już czterodniowe noworodki radzą sobie z identyfikacją smaków. Dostając słodki płyn niemowlę chętniej i intensywniej ssą, otrzymując płyn słony grymaszą i dopiero po czwartym miesiącu życia wykazują preferencje do tego smaku.

Pewne, więc jest, że noworodki przychodząc na świat mają już własne preferencje, jeśli chodzi o smak i węch. Oba te zmysły są, więc ważne dla dalszego rozwoju. Naukowcy próbowali określić jak kształtują się owe zmysły w życiu prenatalnym.

I trymestr ciąży

  • Pierwszy miesiąc
  • Pojawia się jama ustna i zawiązki nosa.
  • Drugi miesiąc
  • Od siódmego tygodnia okolica warg jest wrażliwa na dotyk.
  • Trzeci miesiąc
  • Tworzy się nerw węchowy. W połowie jedenastego tygodnia tworzą się podstawowe receptory powonieniowe. Dziecko zaczyna połykać wody płodowe.

 

II trymestr ciąży

  • Czwarty miesiąc
  • W 14/15 tygodniu dziecko reaguje na smak wód płodowych.
  • Piąty miesiąc
  • Kubki smakowe zaczynają być chemicznie aktywne. Intensywność połykania wód płodowych zależy nie tylko od odczuwania głodu, ale też od ich smaku- im słodsze wody tym wolniej połyka, dokładniej smakuje.

 

III trymestr ciąży

  • Węch, komórki nerwowe niosące informacje o zapachu są już czynne. Dziecko rodzi się ze zdolnością odróżniania zapachów przyjemnych i nieprzyjemnych. Natomiast smak to ważny regulator rozwoju dziecka i ćwiczeń oddechowych. Słodki smak wód zachęca do picia, co dostarcza produktów odżywczych i pobudza ruchy klatki piersiowej.

 

Smak

Zmysł smaku to zdolność rozróżniania substancji za pomocą zakończeń nerwowych znajdujących się w kubkach smakowych brodawek języka. Smak jest mieszaniną różnych odczuć, w tym zapachu. Człowiek rozróżnia cztery zasadnicze rodzaje smaków: gorzki, słony, kwaśny, słodki. Receptory słodyczy są najliczniejsze na czubku języka, słonego smaku zaraz za nimi, po obu stronach języka a gorzkiego i kwaśnego jeszcze dalej za nimi, z tyłu. Smak jedzenia zależy od jego zapachu. U noworodków kubki smakowe pokrywają całą jamę ustną. Są na podniebieniu, w gardle oraz na bocznych powierzchniach języka. Szybko jednak giną i są zastępowane innymi. Dlatego zdolność odczuwania smaku tracimy z wiekiem tylko w niewielkim stopniu i równomiernie we wszystkich rejonach jamy ustnej. Zmysł smaku, podobnie jak węchu, jest reakcją na substancje chemiczne. Smak czujemy dopiero wtedy, gdy suche pożywienie zostanie rozpuszczone w ślinie.

Kubki smakowe to kępki maleńkich komórek albo zakończeń nerwowych, usytuowane na małych wzgórkach zwanych brodawkami. Każdy kubek smakowy składa się z kępki około pięćdziesięciu komórek, połączonych z włóknami nerwowymi prowadzącymi do mózgu. Każda komórka węchowa wyposażona jest w mikroskopijny włosek. Zewnętrzne części kubków smakowych są połączone z nerwami, które zaangażowane są w zmysł dotyku. Zatem smak i odczucie fizycznej obecności pożywienia na języku są ze sobą ściśle powiązane.

 

Węch

Zmysł węchu to część błony śluzowej jamy nosowej w górnej części tej jamy, zwanej błoną węchową, w której znajdują się między komórkami nabłonkowymi komórki dwubiegunowe. Wnętrze nosa jest jedynym miejscem w ludzkim ciele, gdzie centralny układ nerwowy wchodzi w bezpośredni kontakt z otoczeniem. Wysyłany do mózgu impuls zapachowy wytwarzany jest przez same końcówki nerwowe w nabłonku nosa i wysyłany jest w wiele różnych rejonów mózgu. Okazało się, że docierają one nie tylko do kory mózgowej, lecz też do obszarów mózgu związanych z odczuwaniem emocji i zapamiętywaniem, to znaczy do układu limbicznego. Na niewielkim obszarze, tyłu jamy nosowej, znajdują się zakończenia nerwów wykorzystywane do odbierania zapachów. Jest to pole węchowe, które wypełnione jest milionami zakończeń nerwowych tj. małych komórek, zwanych komórkami węchowymi. Każda taka komórka wyposażona jest w kilkanaście delikatnych włosków, zwanych rzęskami. Rzęski są stale wilgotne dzięki śluzowi, który też zajmuje się wychwytywaniem substancji wydzielających zapach. Prawdopodobnie, kiedy substancje chemiczne zostają wciągnięte z powietrzem do nosa, rozpuszczają się w śluzie zwilżającym rzęski, przez co włoski pokrywa roztwór związków chemicznych. Rzęski reagują wysyłaniem do komórek węchowych odpowiednich sygnałów, które wędrują do włókien nerwowych, zwanych nerwami węchowymi. Te informacje są przekazywane do węchomózgowia.

Istnieje sześć podstawowych zapachów: kwiatowy, owocowy, zgniły, korzenny, spalenizny i żywiczny. Im więcej wysyłanych cząsteczek, tym silniejszy zapach. Zapachy docierające do dziecka stymulują je mimowolnie ale już pierwsze odkrycia dokonywane są za pomocą ust. Smak i węch dostarczają ważnych informacji o zmieniającym się środowisku. Odkrywają bardzo ważną rolę w procesie uczenia się w pierwszych latach życia dziecka, kiedy usta są podstawowym źródłem informacji, badania, ekspresji i satysfakcji. Ze wszystkich zmysłów zapach wywołuje najwięcej wspomnień. System limbiczny nadaje zabarwienie emocjonalne wszystkiemu, co robimy. Zastosowanie odpowiednich zapachów może pomóc w regulacji procesów pobudzania i hamowania w ośrodkowym układzie nerwowym. Wpływa na uczenie się i zapamiętywanie- są one najefektywniejsze, gdy są przyjemne i interesujące. Zapachy też skutecznie wywołują z pamięci zdarzenia związane z silnymi emocjami. Wspomnienia przywoływane przez zapachy są żywsze i mają większy ładunek uczuciowy niż te wywołane przez obraz czy dźwięk. Ma to związek z krótko- i długoterminową pamięcią.

 

Problemy ze zmysłem smaku i zapachu 

Sally Goddard wyróżniła symptomy problemów ze zmysłem smaku lub zapachu:

HIPER

  • unikanie chodzenia do łazienki- dziecko może zmoczyć majtki, ponieważ nie może znieść zapachu środków odkażających,
  • unikanie innych dzieci, zwłaszcza tych, które przychodzą w brudnych lub śmierdzących ubraniach,
  • złe zachowanie po tym jak właśnie umyto podłogi,
  • unikanie jedzenia na stołówce, albo narzekanie na jedzenie o silnym zapachu,
  • niechęć do bliskiego kontaktu z innymi ludźmi.

HIPO

  • dziecko je wszystko bez zastanowienia, może sięgać po substancje oznaczone jako „trzymać z daleka od dzieci"

 

Powiązania pomiędzy układami zmysłów

Jedna z głównych reguł teorii Integracji Sensorycznej mówi, że pomiędzy układami zmysłów istnieją wzajemne powiązania. Zadziałanie na receptory węchowe może poprawić funkcjonowanie innych zmysłów. Są badania, w których niewidome dzieci po rozpyleniu zapachu sosnowego lepiej rozpoznawały wkładane im do ręki przedmioty. Zmysł węchu jest czulszy od zmysłu smaku i dlatego pełni wobec niego funkcję nadrzędną i wspomagającą. Nie tkniemy tego, co brzydko pachnie oraz pobudzamy apetyt przyjemną wonią. Ma on też rozległy wpływ na pracę centralnego układu nerwowego. Dlatego w terapii dzieci warto stymulować te zmysły gdyż dzięki temu można pobudzić wiele obszarów mózgu. Należy jednak pamiętać o wpływie zapachów na emocje i zachowanie podczas prowadzenia zajęć terapeutycznych. U poddawanych terapii Integracji Sensorycznej dzieci często dochodzi do zmian w funkcjonowaniu emocjonalnym. Podczas, gdy nieprzyjemnie kojarzące się zapachy mogą wywoływać dekoncentrację i nadmierne pobudzenie czy frustrację, to miłe zapachy podnoszą sprawność psychofizyczną. Ważne, aby świadomie z niektórych zapachów korzystać (woń eukaliptusa, mięty, cytryny, sosny, lawendy) a innych zaś unikać.

 

 

Bibliografia:
Świat wiedzy – Ciało człowieka
Sally Goddard „Odruchy, uczenie i zachowanie" Międzynarodowy Instytut Neurokinezjologii Rozwoju Ruchowego i Integracji Odruchów.


Opracowała: Ewa Alf - psycholog

Kontakt

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna
59-700 Bolesławiec
ul. Trankiewiczów 11
tel. 757322658
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
lokalizacja